Archief

Dinsdag 30 oktober 2001
Een boek over goede doelen en religieuze scharrelaars,
schreef de Gelderlander vandaag.

WINTERSWIJK - Het boek over de geschiedenis van de Stichting Vicarie Sancti Nicolai kon wel eens het spannendste boek worden dat in tijden over de geschiedenis van Winterswijk is verschenen.

Als we de auteurs Conrad Gietman en Arjan Verschoor moeten geloven, is “Een goed voor de eeuwigheid, de Gelderse Vicarie Sancti Nicolai 1501-2001” (Uitgeverij van Gruting, Westervoort) een rijke bron voor wie kennis wil nemen van Winterswijk in de Late Middeleeuwen.
In die periode werd de stichting opgericht die vijfhonderd jaar later nog steeds bestaat. De stichting, die onder meer studiebeurzen verleent, werd met een veel dringender doel in het leven geroepen. De taak van de vicarie lag - tot aan de Reformatie aan het einde van de zestiende eeuw - in het veiligstellen van het zieleheil van de oprichters.
Er zijn in heel Nederland nog maar zo'n twintig vicarieën over. De Vicarie Sancti Nicolai stond dit weekeinde stil bij de oprichting op 27 oktober 1501, met onder meer een bijeenkomst in de Jacobskerk. Daarbij was een groot aantal pachters, andere Winterswijkers en leden van de familie Batenburg en Van Basten Batenburg aanwezig.
De vicarie van Sint Nicolaas die in Winterswijk ontstond uit onder meer een schenking van de aanzienlijke familie Van Basten, voorzag priesters in hun levensonderhoud. Zo'n vicaris moest in ruil daarvoor missen opdragen aan overleden begunstigers. Die hoopten op die manier het verblijf in het vagevuur zoveel mogelijk te bekorten.
Die middeleeuwse vicarissen waren 'religieuze scharrelaars', zo blijkt uit het onderzoek van Gietman en Verschoor, die anderhalf jaar aan het boek werkten dat zondagmiddag in de Jacobskerk in Winterswijk werd gepresenteerd.
"Het waren ruwe klanten die er concubinaten en bastaardkinderen op nahielden", aldus Conrad Gietman. De rij bastaarden die Hendrik en Herman van Basten op de wereld zetten is lang, verzekerde de auteur.
De leden van de familie moesten zich na de reformatie in allerlei bochten wringen om zelf de vruchten van de eigen stichting te kunnen blijven plukken. De familie bleef voor het grootste gedeelte katholiek en de wet verbood dat roomsen een studiebeurs genoten.
Volgens Arjan Verschoor werd een constructie bedacht waardoor verre protestantse familieleden het geld weer terugsluisden naar hun katholieke verwanten.
Het verlenen van die beurzen was na de reformatie namelijk het nieuwe 'aardse' doel voor de vicarieën. "Het vagevuur was afgeschaft", zegt Verschoor. Het boek bevat veel van dergelijke anekdotiek en kleine geschiedenissen.

Het eerste exemplaar van het boek werd overhandigd aan Ben Uffink, wethouder van de gemeente Winterswijk. Ook werd ter gelegenheid van het 5e eeuwfeest van de Vicarie een gift overhandigd aan de vertegenwoordigers van de Hervormde Jacobskerk en de Rooms-Katholieke Jacobus parochie.


Met dank aan de verslaggever van de Gelderlander


Zondag 28 oktober 2001
Vicarie Sancti Nicolai is na 500 jaar nog actief,
zo kopte de Gelderlander vorige week

WINTERSWIJK - Zaterdag was het precies 500 jaar geleden dat de stichting Vicarie Sancti Nicolai werd opgericht. Het begon met een altaar in de Jacobskerk van Winterswijk, nu is er een boom geplant.

De eeuwenoude stichting is nog steeds eigenaar van een landgoed, gelegen achter het ziekenhuis in Winterswijk. Herman van Basten, richter van Winterswijk, heeft de vicarie in 1501 opgericht. Vicarieën ontstonden in de 15de en 16de eeuw om in het levensonderhoud van priesters te voorzien. De Vicarie Sancti Nicolai, ontleende haar naam aan het altaar van de heilige Nicolaas in de Jacobskerk.

Nederland telde ooit enkele duizenden vicarieën. Daar zijn er nu nog 24 van over. Die besteden de opbrengst van hun kapitaal nu voornamelijk aan sociale doelen of aan studiebeurzen, zoals ook de Winterswijkse vicarie. Ze zijn verdwenen door onder meer de invloed van de Reformatie. Ze kregen dan een ander doel, bijvoorbeeld ten gunste van de schoolmeesters van de Latijnse scholen of de predikanten opleiding.
Om te zorgen dat het geld ook daadwerkelijk werd uitgekeerd benoemde de overheid een ambtenaar als penningmeester.
In de negentiende eeuw wilde de rijksoverheid eigenlijk van al die vicarieën af en dwong ze om het vermogen te beleggen in Grootboekinschrijvingen van de Staat, die nu niet veel meer waard zijn. De vicarie Sancti Nicolai heeft dat altijd weten tegen te houden.
Sinds 1601 heeft de Stichting er op aangedrongen de goederen van vicarie zelf te mogen beheren. Pas in 1989 kon de Stichting de staat uitkopen. De Stichting is nu van alle vicarieën van wie de goederen werden beheerd door de Staat, de enige die haar eigen vermogen beheert.
Dat vermogen bestaat uit een landgoed “De Batenborgh” van ca. 26 hectaren. Terwijl het beheer door de Overheid nog geen 0,01 % opleverde, behaalde de Stichting het afgelopen jaar een rendement van 7 procent.

Het bestuur ziet de Stichting in de eerste plaats als een cultuurhistorisch monument van het middeleeuwse gedachtegoed. Het is heel bijzonder dat zo’n instelling nog bestaat.

De opbrengst van de vicarie is bestemd als studiefonds. Dit jaar worden vier studenten financieel ondersteund. En die dragen niet per definitie de naam Batenburg of Van Basten Batenburg. Maar de mensen met die familienaam komen wel in aanmerking voor een bestuursfunctie. Op dit moment telt de familie 120 leden.

Winterswijk heeft ook nog een tastbaar bewijs overgehouden aan de viering van het vijfde eeuwfeest van de Stichting Vicarie Sancti Nicolai. Zondagochtend plantte de voorzitter Ben Batenburg, samen met de jongst aanwezige Michiel van Basten Batenburg uit Maastricht, een lindeboom aan de rand van het Arresveld, gelegen achter het streekziekenhuis.

Gedeeltelijk ontleend aan artikel in Gelderlander door Sjoerd van der Werf


Dinsdag 16 oktober 2001
GELDERSE STICHTING VIERT HAAR VIJFDE EEUWFEEST
PERSBERICHT

In het weekeinde van 27 oktober viert een van de oudste instellingen in Nederland haar vijfde eeuwfeest: de Stichting Vicarie Sancti Nicolai uit Winterswijk, opgericht op 27 oktober 1501. De bijzondere bijeenkomst in de Jacobskerk te Winterswijk vindt plaats op zondagmiddag 28 oktober 2001 om 14.00.

Ter gelegenheid van deze mijlpaal is een boek uitgekomen: Een goed voor de eeuwigheid, de Gelderse Vicarie Sancti Nicolai, 1501-2001 (Uitgeverij Van Gruting, Westervoort).

De heer W.M. van Basten Batenburg, de 26e collator sinds de oprichting in 1501, zal tijdens die bijeenkomst het eerste exemplaar van het boek aanbieden aan B.J.H. Uffink, wethouder van Winterswijk.

Peter Meerdink en de auteurs Conrad Gietman en Arjan Verschoor zullen die middag voordrachten houden over thema’s uit het boek. Astrid Goorhuis zal een rondleiding geven langs de, achter een kalklaag tevoorschijn gekomen, middeleeuwse muurschilderingen in de Jacobskerk, waaronder de ‘stichtersvoorstelling’.

De geschiedenis van de Stichting Vicarie Sancti Nicolai vertelt een verhaal dat in menig opzicht lijkt op die van vele andere vicariestichtingen in Nederland. In de middeleeuwen waren er duizenden van dit soort stichtingen. Tegenwoordig zijn er in de registers van de Kamers van Koophandel nog maar 24 terug te vinden.

De Stichting Vicarie Sancti Nicolai uit Winterswijk verstrekt sinds het begin van de 17e eeuw toelagen aan studerenden in de familie (Van Basten) Batenburg. Het aanzienlijke vermogen van de Vicarie bestaat al sinds 500 jaar grotendeels uit verpachte landgoederen, gelegen tussen Groenlo en Winterswijk. In het bestuur zitten B.M.A. Batenburg, oud-notaris te Beverwijk (voorz.), J.J.L. van Basten Batenburg (penningm.) en mr R.G.C.M.M. van Basten Batenburg (secretaris).

De bijeenkomst is georganiseerd in samenwerking met Vereniging het Museum en de Hervormde Gemeente te Winterswijk

omhoog